کتاب علمی برای کودکان یعنی کتابی که به جای جواب دادن، سؤال ساختن را یاد بدهد. اگر فکر میکنید برای شروع باید یک دایرةالمعارف بزرگ بخرید، برعکس است: برای بچهٔ چهار ساله یک کتاب نازک دربارهٔ اینکه «چرا برگ خیس میشود» بیشتر کار میکند تا یک جلد دویستصفحهای پر از عکس. در این راهنما میگوییم کتاب علمی چه فرقی با داستان علمی دارد، از چند سالگی میشود شروع کرد، چطور با چهار سؤال ساده کتاب را به گفتوگو تبدیل کنیم و چه کتابهایی روی قفسهٔ ما همین حالا برای این کار مناسباند.
کتاب علمی برای کودکان چه ویژگیهایی دارد؟
کتاب علمی کودک — که ناشران به آن کتاب غیرداستانی هم میگویند — سه نشانه دارد. اول، دربارهٔ چیزی است که در دنیای واقعی میشود دید یا اندازه گرفت: باران، سایه، دانه، ماه. دوم، عدد و اسم و ترتیب دارد؛ میگوید دانه چند روزه سبز میشود، نه اینکه دانهها رشد میکنند. سوم، جاهایی هم میگوید هنوز نمیدانیم؛ کتاب علمی صادق است، حتی وقتی جوابی در دست نیست.
یک تلهٔ رایج: کتابهای بگرد و پیدا کن، سودوکو و تمرینهای دقت را با کتاب علمی اشتباه میگیریم. اینها کتاب علمی نیستند؛ تمرین مشاهدهاند و ارزش خودشان را دارند. کارشان این است که مهارت خام علم را بسازند: دیدن دقیق، مقایسه، پیدا کردن الگو. کتاب علمی برای «دانستن» است و کتاب تمرینی برای «دقت کردن»؛ هیچکدام جای دیگری را نمیگیرد و هر دو لازماند.
فرق کتاب علمی با داستان علمی چیست؟
داستان علمی، داستان است: شخصیت دارد، احساس دارد، آخرش یک پیام میدهد. کتاب علمی ترتیب و رابطهٔ چیزها را نشان میدهد. کتابهایی مثل «ویوی عاشق علم است» داستان علمی خوبیاند و کارشان کنجکاوی را قهرمان کردن است. اما اگر بچه فقط داستان علمی بخواند، یاد میگیرد دانشمند کسی است که کنجکاو است، بدون اینکه خودش یک بار چیزی را اندازه بگیرد.
ترکیب درست، همموضوع بودن است: یک داستان دربارهٔ باران بهعلاوهٔ یک کتاب علمی دربارهٔ آب. داستان انگیزه میسازد و کتاب علمی مسیر میدهد؛ به همین دلیل خرید هر دو در یک روز، بیشتر از خرید دو کتاب علمی نتیجه میدهد.
از چند سالگی میتوان کتاب علمی برای کودک خواند؟
از دو-سه سالگی میشود شروع کرد، ولی «علم» در هر سن شکل دیگری دارد. در دو و سه سالگی علم یعنی دستهبندی: کدام سخت است کدام نرم، کدام آبی است کدام قرمز. در چهار و پنج سالگی یعنی علت و اثر: اگر لیوان را همینجا بگذارم، خیس میشود؟ در شش تا هشت سالگی یعنی متغیر: یک چیز را عوض کن، بقیه را ثابت نگه دار و ببین چه میشود.
معیار انتخاب کتاب هم از همین میآید: کتابی برای این سن مناسب است که کودک بتواند به سؤالهایش جواب کوتاه بدهد و بعدش یک کار کوچک انجام دهد. کتابی که فقط شنیدنی است، هرچقدر قشنگ، کتاب علمی نیست.
روش پرسشگری: چهار سؤال قبل از هر جواب
این چهار جمله را حفظ کنید و به جای جواب دادن، اول بپرسید: «تو چی فکر میکنی؟»، «چرا اینطور فکر میکنی؟»، «از کجا میتوانیم بفهمیم؟»، «اگر برعکسش را امتحان کنیم چه میشود؟». سؤال اول پیشبینی میسازد، دومی استدلال، سومی شاهد و چهارمی آزمون.
دو نکتهٔ ریز که همهٔ کار به آنها بند است: بعد از پرسیدن، پنج ثانیه سکوت کنید؛ بچهها معمولاً در ثانیهٔ ششم جواب میدهند. و هیچوقت نگویید «نه، اشتباه است»؛ بگویید «برویم امتحان کنیم». تجربهای که خودش نتیجه را ببیند، از ده بار تصحیح کردن مؤثرتر است.
سه اشتباهی که کنجکاوی کودک را خاموش میکند
اشتباه اول، جواب فوری است. وقتی بچه سؤال میپرسد و ما بلافاصله جواب میدهیم، او یاد میگیرد سؤال کردن یعنی تحویل گرفتن اطلاعات، نه فکر کردن. اشتباه دوم، تبدیل خواندن به امتحان است؛ لحن آزمون، سؤال را از بازی به امتحان تبدیل میکند. اشتباه سوم، انتخاب کتاب بالاتر از سن است: دایرةالمعارف بزرگ برای بچهٔ پنجساله فقط یک کتاب سنگین است، ولی کتاب تصویری نازک با یک موضوع واحد تا آخر خوانده میشود.
آزمایش پنجدقیقهای که بعد از هر کتاب میشود انجام داد
اولین آزمایش به هیچ وسیلهای نیاز ندارد و در حمام انجام میشود: چند شیء را داخل آب بگذارید و پیش از رها کردن هر کدام، بپرسید روی آب میماند یا ته میرود. همین بازی، پیشبینی و مشاهده را در یک کار ترکیب میکند.
سایه آزمایش دوم است: با چراغقوه سایهٔ دست را روی دیوار بزرگ و کوچک کنید. بعد سایهٔ خود کودک را در سه ساعت مختلف روز روی زمین با گچ خط بزنید و اندازه بگیرید؛ همین کار ساده، چرخش زمین را لمسکردنی میکند.
سوم، پنج روز صبر: یک لوبیا را در پنبهٔ نمناک بگذارید و هر روز یک خط به بلندیاش اضافه کنید. خطها که کنار هم بیفتند، کودک برای اولین بار نمودار داده میبیند. چهارم، یک لیوان شفاف را شب بیرون بگذارید و صبح بلندی آب را با خطکش اندازه بگیرید؛ اینطوری باران یک عدد میشود، نه یک حدس.
و یک آزمایش شهر و آسمان: در شب روشن شهر بشمارید چند ستاره میبینید، بعد در شب بیماه و در جایی کمنورتر دوباره بشمارید. همین تفاوت، سادهترین راه توضیح آلودگی نوری است و جواب سؤال «چرا ستارهها اینجا کماند؟».
وقتی جواب را نمیدانید یا کتاب اشتباه میگوید
«نمیدانم» بهترین جواب یک پدر و مادر است، به شرطی که بلافاصله بعدش بیاید: «برویم پیدا کنیم». یک دفتر کوچک به نام دفتر سؤال داشته باشید و سؤالهای بیجواب را همانجا بنویسید؛ هفتهای یک بار سراغشان بروید. این کار به بچه نشان میدهد پاسخ پیدا کردن یک کار است، نه یک استعداد.
برای اطمینان از درستی محتوای کتاب، سه چیز را نگاه کنید: سال انتشار، چون بعضی کتابهای محبوب دهسالهاند و اطلاعاتشان دربارهٔ فضا و جانوران قدیمی شده؛ ناشر و مترجم، چون کتابهای ترجمهشدهٔ معتبر منابعشان را ذکر میکنند؛ و اینکه جملهها فرق میان «یافته» و «حدس» را نگه داشته باشند. وقتی کتابی به زبان قطعی از چیزی حرف میزند که هنوز میان دانشمندان محل بحث است، همان جمله بهترین فرصت گفتوگو با کودک است.
کتابهایی برای شروع، از همین امروز
برای سه تا پنج سال، «الگو متقارن» نقطهٔ شروع خوبی است: کودک الگو را پیدا میکند و ادامه میدهد و همین، تمرین پیشبینی است. پیش از خواندن هر کتاب علمی، بچه باید پیشبینی کردن را در دست داشته باشد.
الگو متقارن
کتاب الگو متقارن یک ابزار آموزشی جذاب برای تقویت هوش دیداری و مهارتهای منطقی کودکان است. این کتاب با تمرینهای سرگرمکننده، توانایی درک قرینگی و دقت را در فرزند شما پرورش میدهد.
«اگه گفتی: تفاوتها» دو تصویر نزدیک به هم را کنار هم میگذارد و از کودک میخواهد تفاوت را پیدا کند؛ دقیقاً همان کاری که یک دانشمند با دو برگ یا دو سنگ انجام میدهد.
اگه گفتی: تفاوتها
کتاب اگه گفتی: تفاوتها با تمرکز بر تقویت دقت و تمرکز، کودکان را به کشف تفاوتها در تصاویر دعوت میکند. این کتاب آموزشی جذاب، ابزاری عالی برای پرورش هوش و توجه به جزئیات است.
«میبینم، یاد میگیرم» یک مجموعهٔ ششجلدی برای مقایسه و طبقهبندی است؛ مناسب وقتی کودک اسم چیزها را میداند و وقت دستهبندی کردن است.
میبینم، یاد میگیرم (مجموعه ۶ جلدی)
مجموعه ۶ جلدی میبینم، یاد میگیرم، یک بسته آموزشی جذاب برای تقویت هوش و مهارتهای شناختی کودکان است. این کتابها با تصاویر رنگی و مفاهیم ساده، یادگیری را برای خردسالان لذتبخش میکنند.
«ماز بازی ۵: گردش دور دنیا» دربارهٔ نقشه و مسیر است: کودک باید تصمیم بگیرد و مسیرش را انتخاب کند؛ مقدمهای برای خواندن نقشه و برنامهریزی.
ماز بازی ۵: گردش دور دنیا
کتاب ماز بازی ۵ از مجموعه کتابهای کار کومن، با تم گردش دور دنیا، مهارتهای حرکتی ظریف و هماهنگی چشم و دست کودکان را از طریق حل مازهای جذاب تقویت میکند.
«مجموعه حواستو جمع کن (جلد ۱۳ تا ۲۴)» تمرین تمرکز و دقت است. اگر کودک شما سؤالهای خوبی میپرسد ولی سرِ مشاهده زود حواسش پرت میشود، از اینجا شروع کنید.
مجموعه حواستو جمع کن (جلد 13 تا 24)
مجموعه ۱۲ جلدی حواستو جمع کن (جلدهای ۱۳ تا ۲۴) ابزاری تخصصی برای تقویت هوش، تمرکز و مهارتهای پایه در کودکان پیشدبستانی است که یادگیری را به تجربهای شیرین تبدیل میکند.
«بگرد و پیدا کن» (شیر شاه) شکار جزئیات در تصویر شلوغ است؛ بازیای که چشم را برای دیدن و مرتب نگاه کردن آماده میکند.
شیر شاه: بگرد و پیدا کن
کتاب شیر شاه: بگرد و پیدا کن یک اثر تعاملی و جذاب برای تقویت دقت و تمرکز کودکان است که آنها را به دنیای محبوب دیزنی و جستجوی اشیاء پنهان میبرد.
و برای دو تا چهار سال، «من میگم تو میگی متضادها» یک بازی دو نفرهٔ سؤالوپاسخ است؛ اولین تمرین نوبتگیری در گفتوگو، همان چیزی که پایهٔ پرسشگری است.
خرید کتاب من میگم تو میگی متضادها (دالی بازی) | نشر نردبان
کتاب من میگم، تو میگی... متضادها از مجموعهی پرطرفدار و تعاملی «دالی بازی»، اثری آموزشی و سرگرمکننده از تد کارپنتر با ترجمهی شیرین و آهنگین افسانه شعباننژاد است. این کتاب مقوایی که توسط انتشارات نردبان برای رده سنی ۰ تا ۳ سال منتشر شده، با استفاده از تصاویر جذاب و پنهان، خردسالان را به دنیای کلمات میبرد و همزمان با انجام یک بازی زبانی شاد، مفاهیم متضاد (تضادها) و کلمات جدید را به آنها آموزش میدهد.
سؤالهای پرتکرار والدین
از چند سالگی میتوان برای کودک کتاب علمی خواند؟
از دو-سه سالگی میشود شروع کرد، ولی «علم» در هر سن شکل دیگری دارد. در دو و سه سالگی علم یعنی دستهبندی: کدام سخت است کدام نرم، کدام آبی است کدام قرمز. در چهار و پنج سالگی یعنی علت و اثر: اگر لیوان را همینجا بگذارم، خیس میشود؟ در شش تا هشت سالگی یعنی متغیر: یک چیز را عوض کن، بقیه را ثابت نگه دار و ببین چه میشود.
آیا کتابهای سرگرمی مثل سودوکو و بگرد و پیدا کن هم کتاب علمی هستند؟
یک تلهٔ رایج: کتابهای بگرد و پیدا کن، سودوکو و تمرینهای دقت را با کتاب علمی اشتباه میگیریم. اینها کتاب علمی نیستند؛ تمرین مشاهدهاند و ارزش خودشان را دارند. کارشان این است که مهارت خام علم را بسازند: دیدن دقیق، مقایسه، پیدا کردن الگو. کتاب علمی برای «دانستن» است و کتاب تمرینی برای «دقت کردن»؛ هیچکدام جای دیگری را نمیگیرد و هر دو لازماند.
اگر کودک سؤال بپرسد و جوابش را ندانم چه کار کنم؟
«نمیدانم» بهترین جواب یک پدر و مادر است، به شرطی که بلافاصله بعدش بیاید: «برویم پیدا کنیم». یک دفتر کوچک به نام دفتر سؤال داشته باشید و سؤالهای بیجواب را همانجا بنویسید؛ هفتهای یک بار سراغشان بروید. این کار به بچه نشان میدهد پاسخ پیدا کردن یک کار است، نه یک استعداد.
از کجا بفهمم اطلاعات یک کتاب علمی درست است؟
برای اطمینان از درستی محتوای کتاب، سه چیز را نگاه کنید: سال انتشار، چون بعضی کتابهای محبوب دهسالهاند و اطلاعاتشان دربارهٔ فضا و جانوران قدیمی شده؛ ناشر و مترجم، چون کتابهای ترجمهشدهٔ معتبر منابعشان را ذکر میکنند؛ و اینکه جملهها فرق میان «یافته» و «حدس» را نگه داشته باشند. وقتی کتابی به زبان قطعی از چیزی حرف میزند که هنوز میان دانشمندان محل بحث است، همان جمله بهترین فرصت گفتوگو با کودک است.
منابع
یاسین فرمانی
نویسنده، منتقد ادبی و پژوهشگر ادبیات داستانی با بیش از ۱۰ سال سابقه تحلیل رمانهای پرفروش جهان.
دیدگاههای کاربران (0)