«کودک لجباز چه کنیم» را باید از یک سؤال قبلی شروع کرد: لجبازی حالا چه چیزی را نشان میدهد؟ در بیشتر موارد، رفتار لجبازانه بهجای اینکه خرابکاری باشد، تلاش کودک است برای گرفتن یک چیز که ندارد — کنترل، توجه، یا زبان برای گفتن حالش. در لحظهی بحران، چهار گام کوتاه کار را از جنگ قدرت بیرون میآورد و بعد از آن، داستان جای تذکر را میگیرد.
کودک لجباز چه کنیم؟ پاسخ کوتاه
اول پیام را بفهمید، بعد رفتار را. اگر کودک گرسنه، خسته یا غرق هیجان است، هیچکدام از روشهای تربیتی جواب نمیدهد و باید اول آن نیاز را برطرف کنید. اگر پیام «من هم میخواهم تصمیم بگیرم» است، دو گزینه محدود جلویش بگذارید. اگر پیام «حرفم شنیده نمیشود» است، قبل از حل مشکل، احساسش را با کلمههای خودتان بازتاب دهید. این ترتیب — نیاز، کنترل، شنیده شدن — از هر جملهی تشویقی مؤثرتر است.
لجبازی در هر سن چه پیامی دارد؟
۱۸ ماه تا ۳ سال
در این سن، کودک تازه فهمیده خودش یک آدم جداست و میتواند چیزها را نخواهد. لجبازی این دوره بخشی از رشد است، نه نشانه بدرفتاری با او یا بیکفایتی شما. بیشترین سهم را در این دوره، خستگی و گرسنگی و تغییر روتین دارد.
۳ تا ۴ سال
پیام اصلی «اجازه بده خودم» است. کودک میخواهد کارها را خودش انجام دهد، ولی مهارتش هنوز کافی نیست؛ نتیجه، خشم از ناتوانی خودش است که سر شما خالی میشود. در این سن، جای کمک کردن را با صبر و انتخابهای کوچک عوض کنید: «خودت کفش را میبندی یا من کمکت کنم؟»
۴ تا ۵ سال
پیام اصلی «قانونها برای من هم روشن باشد» است. در این سن لجبازی بیشتر سر مرزها بالا میرود و مهمترین کار، ثبات است: یک قانون امروز و شکل دیگری فردا، لجبازی را دایمی میکند. زبان هم اینجا نقش دارد؛ کودکی که میتواند بگوید «عصبانیام»، کمتر لجبازی میکند.
۵ تا ۶ سال
پیام اصلی «به من هم اختیار بده» است. در این سن لجبازی معمولاً سر تحمیلهای زیاد ظاهر میشود: برنامه شلوغ، دستور پشت دستور، تصمیمهایی که همیشه از بالا میآید. کم کردن تعداد دستورها در روز، بیشتر از پیدا کردن راهحل برای هر دستور اثر دارد.
۶ تا ۸ سال
پیام اصلی «منصفانه نیست» است. لجبازی به شکل چانهزدن، بحث کردن و گفتن «همیشه به نفع اوست» پیش میرود. در این سن، کودک میتواند دلیلها را بفهمد؛ اگر دلیلها را بگویید و گاهی کوتاه بیایید، دیگر لازم نیست از پافشاری برای گرفتن حقش استفاده کند.
در لحظهی بحران: چهار گام
گام اول، سکوت و آرامش: با صدای پایین و جمله کوتاه، نه با توضیح طولانی. گام دوم، نامگذاری احساس: «میدانم عصبانیای چون باید برویم.». گام سوم، انتخاب محدود: «خودت کاپشنی میبندی یا من کمک کنم؟» دو گزینه، نه ده گزینه. گام چهارم، پیامد روشن بدون تهدید: «اگر برویم، برگشتیم پارک میرویم» یا «توی ماشین اسباببازی نمیآید». چهار گام را در حالی انجام دهید که به موضوع اصلی اصرار ندارید؛ کشیدن بحث سر «چرا گوش نمیدی» فقط جنگ را طولانیتر میکند.
پنج واکنشی که لجبازی را طولانیتر میکند
یک: توضیح دادن و بحث کردن وسط گریه؛ کودک در اوج هیجان نمیشنود. دو: برچسب زدن «لجباز»؛ این کلمه به هویت کودک تبدیل میشود. سه: مقایسه با خواهر و برادر یا بچههای دیگر. چهار: تسلیم شدن سرِ چانهزنی — کودک یاد میگیرد با چانهزدن نتیجه میگیرد. پنج: سختگیری بیثبات، یعنی یک روز جدی و یک روز ساده؛ بیثباتی بیشتر از سختگیری به رابطه آسیب میزند. هیچکدام از اینها نظم اخلاقی ندارد؛ فقط مکانیزمشان را بشناسید و یکییکی از دستور کار بردارید.
رویکرد داستانمحور: چرا داستان روی لجبازی اثر میگذارد
وقتی شما و کودک هر دو درگیر مسئلهاید، هر جملهی شما شبیه اتهام شنیده میشود؛ نه چون شما بد میگویید، بلکه چون کودک از خودش دفاع میکند. در داستان، این مقاومت وجود ندارد. شخصیت داستان هم همان کار را میکند که کودک میکند، هم نتیجهاش را میبیند، و هم میتواند راه دیگری را امتحان کند. کودک رفتار را روی خودش فرافکنی میکند و همان جملهی راهانداز را میگوید: «من هم وقتی عصبانی میشوم همین کار را میکنم.» سه راه استفاده از داستان، در سه زمان مختلف روز:
«فرانکلین فرار میکند» همین موضوع را دقیق نشان میدهد: لاکپشت کوچک وقتی احساس میکند قانونهای خانه دستوپایش را بسته، تصمیم میگیرد از خانه فرار کند. برای کودکی که از دستور پشت دستور کلافه است و جوابش «نه» شده، این داستان مسیر رفتن و برگشتن را بدون یک کلمه سرزنش نشان میدهد.
فرانکلین فرار میکند
در کتاب فرانکلین فرار میکند، لاکپشت محبوب ما با چالشی جدید روبرو میشود. او که از قوانین خسته شده، تصمیم به فرار میگیرد؛ داستانی آموزنده برای آموزش صبر و درک متقابل به کودکان.
«من مراقب حالم هستم» تمرین دیگری است: شخصیت داستان یاد میگیرد که هر احساسی داشته باشد، در نهایت از آن رد میشود. برای لجبازیهایی که ریشهشان ترس یا غم یا بههمریختگی است، این کتاب حرف اصلی را میزند.
خرید کتاب من مراقب حالم هستم اثر لوری رایت | نشر مهرسا
کتاب من مراقب حالم هستم! نوشتهی لوری رایت با ترجمه شبنم حیدری پور، یکی از مهمترین جلدهای مجموعهی کاربردی «زمزمههای مثبت ذهنی» از انتشارات مهرسا است. این کتاب با آموزش مهارتهای خودگوییِ مثبت، به کودکان کمک میکند تا در مواجهه با احساسات ناخوشایندی مانند ترس، اضطراب، تنهایی یا عصبانیت، کنترل افکار خود را به دست بگیرند و به این باور برسند که حالشان حتماً خوب خواهد شد.
«من بهترین رفتار را میکنم» به لحظههای آشفته میپردازد؛ همان موقعیتهایی که کودک در جمع بههم میریزد. اگر لجبازی بیشتر در مهمانی و دیدوبازدید بالا میگیرد، این کتاب را قبل از رفتن بخوانید و بعد در موقعیت واقعی فقط یادآوری کنید.
خرید کتاب من بهترین رفتار را میکنم اثر لوری رایت | زمزمه های مثبت ذهنی
کتاب من بهترین رفتار را میکنم اثری کاربردی و روانشناختی به قلم لوری رایت و ترجمهی روان شبنم حیدریپور است که در قالب مجموعهی موفق «زمزمههای مثبت ذهنی» منتشر شده است. این کتاب ۳۲ صفحهای و تمامرنگی، به کودکان (رده سنی ۵ تا ۱۲ سال) آموزش میدهد که چگونه در موقعیتهای خاص، هیجانانگیز یا پراسترس، رفتار و احساسات خود را مدیریت کنند و بر چالشهایی نظیر حسادت، نگرانی و بیشحسی غلبه نمایند.
«کتابهای احساسهای تو» اجازه میدهد کودک احساسها را از هم جدا کند. کودکی که میداند حالش «حسادت» است، کمتر لازم میبیند آن را با «نه» گفتن به همهچیز نشان دهد.
خرید مجموعه کتاب احساس های تو (قطع خشتی) | نشر قدیانی
مجموعه کتاب احساسهای تو در ابعاد خشتی کوچک (۱۶×۱۶ سانتیمتر)، یک مجموعه علمی و آموزشی ارزشمند از انتشارات قدیانی است. این کتابها که توسط نویسندگان نامآشنای کودک نظیر برایان موزس، کارن برایانت مول و جن گرین نوشته شده و توسط قاسم کریمی به فارسی برگردانده شدهاند، به کودکان کمک میکنند تا احساسات و هیجانات پیچیدهی خود را بشناسند و نحوهی مواجهه صحیح با آنها را بیاموزند.
«رفتار خوب: شریک شدن» برای یکی از پرتکرارترین دعواهای این سن است: مالکیت. جای اینکه اسباببازی را از دست کودک بگیرید، موقعیت را در قالب داستان نشان دهید و بگذارید خودش انتخاب کند.
رفتار خوب: شریک شدن
کتاب «رفتار خوب: شریک شدن» ابزاری آموزشی برای تقویت هوش اجتماعی خردسالان است. این اثر با زبانی ساده و تصاویری جذاب، مفهوم بخشش و لذت بازیهای گروهی را به کودکان میآموزد.
«باهم بودن را یاد بگیریم» راهحلهای عملی حل اختلاف را در موقعیتهای ساده بازی و دوستی پیش میبرد؛ مناسب ۵ سال به بالا و برای بعد از بالا گرفتن دعواهای با همسالان.
باهم بودن را یاد بگیریم
کتاب باهم بودن را یاد بگیریم، داستانی آموزنده برای کودکان است که مفاهیم حیاتی همکاری، همدلی و ارتباط موثر با دیگران را به زبانی ساده و جذاب آموزش میدهد.
مجموعه «فسقلیها» هم روش دیگری دارد: هر جلد یک شخصیت با یک ویژگی اخلاقی چالشبرانگیز را معرفی میکند و میگذارد کودک از بیرون به رفتار نگاه کند، بدون اینکه کسی سرزنش شود.
مجموعه 15 جلدی فسقلی ها (مجموعه دوم)
مجموعه دوم ۱۵ جلدی فسقلیها با ترجمه شکوه قاسمنیا، مجموعهای داستانی و آموزشی برای اصلاح رفتارهای کودکان و آموزش مهارتهای زندگی در قالب قصههای کوتاه و جذاب است.
لجبازی با چه چیزهایی اشتباه گرفته میشود؟
خودمختاری، نه لجبازی: کودک میخواهد خودش تصمیم بگیرد. کشف و یادگیری، نه لجبازی: وقتی برای پنجمین بار در ماشین را باز و بسته میکند، در حال یاد گرفتن است. خستگی، گرسنگی و حسی بودن، نه لجبازی: صدای بلند، جمع شلوغ یا کمخوابی، آستانه تحمل کودک را پایین میآورد. اگر اینها را با لجبازی اشتباه بگیرید، به رفتار درستی که باید انجام دهید، یعنی رفع نیاز، حمله میکنید.
چه زمانی کمک حرفهای لازم است؟
لجبازی در همه بچهها هست و بهخودیخود نشانه اختلال نیست. در این موارد اما ارزیابی لازم است و این کار شما نیست: اگر کودک به خودش یا دیگران آسیب میزند یا وسایل را میشکند. اگر لجبازی بیشتر روزها و بیش از شش ماه ادامه دارد و در خانه و مهد هر دو دیده میشود. اگر رابطهاش با همسالان یا یادگیریاش لطمه خورده. اگر مهارتهای قبلی را از دست داده است، مثل بازگشت شبادراری یا کم شدن حرف زدن. اگر خودتان به نقطهای رسیدهاید که کنترلتان را از دست میدهید یا میترسید بیش از حد واکنش نشان دهید — این بهتنهایی دلیل کافی برای مشورت است. برای این کار به روانشناس کودک و نوجوان مراجعه کنید و اگر شک به مسئله جسمی مثل مشکل شنوایی یا خواب دارید، از پزشک کودک شروع کنید. تشخیص بیشفعالی یا اختلال یادگیری کار متخصص است، نه کار مقالههای اینترنتی.
پرسشهای پرتکرار
کودک لجباز چه کنیم که بدتر نشود؟
در لحظهی بحران بحث نکنید؛ احساسش را نامگذاری کنید و دو گزینه محدود جلویش بگذارید. برچسب «لجباز» و مقایسه با دیگران را از دستور کار بردارید، چون هر دو رفتار را تثبیت میکنند.
لجبازی کودک از چند سالگی طبیعی است؟
از حدود ۱۸ ماهگی، وقتی کودک متوجه میشود خودش یک آدم جداست. اوج آن معمولاً بین ۲ تا ۴ سالگی است و بعد از ۵ سالگی به شکل چانهزدن و بحث کردن تغییر میکند.
آیا داستان خواندن روی لجبازی اثر دارد؟
بله، چون در داستان کودک از خودش دفاع نمیکند؛ شخصیت داستان هم همان کار را میکند که او میکند و هم نتیجهاش را میبیند.
چه زمانی باید به روانشناس کودک مراجعه کرد؟
اگر کودک به خودش یا دیگران آسیب میزند، اگر لجبازی بیشتر روزها و بیش از شش ماه ادامه دارد، یا اگر خودتان به نقطهای رسیدهاید که کنترلتان را از دست میدهید.
یاسین فرمانی
نویسنده، منتقد ادبی و پژوهشگر ادبیات داستانی با بیش از ۱۰ سال سابقه تحلیل رمانهای پرفروش جهان.
دیدگاههای کاربران (0)