وقتی کودک از تاریکی میترسد، اولین کاری که لازم است بکنید این است که ترسش را باور کنید. ترس از تاریکی بین دو سال و نیم تا شش سالگی یکی از طبیعیترین ترسهای رشدی است؛ اوج آن سه تا پنج سالگی است، درست همان زمانی که تخیل کودک از توان تشخیص خیال از واقعیت جلوتر میرود. یعنی مغز او میتواند هیولا بسازد، اما هنوز نمیتواند مطمئن شود هیولا وجود ندارد.
ترس طبیعی رشدی چه شکلی است؟
ترس رشدی چهار نشانه دارد: فقط شبها و در لحظه خواب سراغ کودک میآید؛ با چراغ روشن، حضور شما یا یک شیء امن آرام میشود؛ جلوی غذا خوردن، بازی، مهد و مدرسه را نمیگیرد؛ و در چند هفته روندش بهتر میشود، حتی اگر شبهای بد در میان باشد. این ترس معمولا وقتی شروع میشود که کودک به اتاق خودش منتقل میشود، چرت روز را کنار میگذارد یا یک تغییر بزرگ مثل مهدکودک را تجربه میکند.
یک قاعده عملی: سایهها و صداهای خانه را جدی بگیرید. صدای یخچال، پردهای که با کولر تکان میخورد و نوری که از لای در میآید، برای کودک سه ساله واقعا موجودند. پیش از خواب، اتاق را با چشم کودک نگاه کنید: از تخت او به پرده و در و گوشهها نگاه کنید و هر چیزی که در تاریکی شکل میگیرد را جابهجا کنید.
چه زمانی ترس از تاریکی نیاز به کمک دارد؟
این نشانهها یعنی وقت گرفتن کمک تخصصی است: هر شب به مدت چهار هفته یا بیشتر گریه و وحشت شدید؛ ترس در روز هم وجود دارد و اتاق خواب را حتی برای بازی نمیپذیرد؛ علائم جسمی مثل تپش قلب، تعریق، لرزش یا تهوع پیش از خواب؛ امتناع از مدرسه یا مهد؛ خواب زیر هشت ساعت به مدت چند شب در هفته؛ عقبنشینی در مهارتهایی که قبلا داشت؛ یا فرسودگی خودتان، چون یک ماه است خواب شبانه ندارید. همچنین اگر ترس بعد از یک حادثه مشخص مثل تصادف، بیماری یا دعوای شدید خانوادگی شروع شد، درباره آن با متخصص کودک حرف بزنید.
فرق ترس شبانه با کابوس را هم بدانید. در کابوس کودک بیدار میشود، شما را میشناسد و صبح داستانش را تعریف میکند. در ترس شبانه، کودک در خواب عمیق است، جیغ میزند و به شما پاسخ نمیدهد و صبح هیچ چیزی به یاد نمیآورد؛ ترس شبانه خطرناک نیست، اما بیدار کردن کودک در آن وضعیت ممنوع است.
سه جمله ممنوع و سه جمله جایگزین
جمله اول ممنوع: «چیزی نیست، تو بزرگ شدی.» این جمله به کودک میگوید احساسش غلط است و او را تنها میکند. جمله دوم: «تو دیگر پسر بزرگی هستی، نترس.» و جمله سوم، بدترین: «اگر گریه کنی، میگذارم دزد یا لولو بیاید.» اگر تا امروز از این جمله استفاده کردهاید، همین امشب آن را لغو کنید و به کودک بگویید اشتباه گفتهاید.
سه جمله جایگزین را حفظ کنید. اول: «تاریکی فقط نبودن نور است، یک موجود نیست.» دوم: «مغز تو وقتی خسته است، سایه را تبدیل به چیز ترسناک میکند؛ برای همین با هم نگاه میکنیم.» سوم: «یک بار با هم همهجا را نگاه میکنیم، بعد تمام؛ اگر باز ترسیدی، باز هم یک بار دیگر با هم نگاه میکنیم.» قانون «یک بار چک کردن» جلوی چک کردنهای پشتسرهم در تمام شب را میگیرد.
روتین چهار پلهای شب با کمک کتاب
ساعت خواب ثابت، مهمترین ابزار شماست؛ کودک چهار ساله به ۱۰ تا ۱۳ ساعت خواب در شبانهروز نیاز دارد. روتین را اینطور بچینید: ساعت ۱۹:۳۰ حمام و لباس خواب؛ ۲۰:۰۰ دو کتاب، ده دقیقه؛ ۲۰:۱۵ چک کردن اتاق با هم، یک بار؛ ۲۰:۳۰ نور کم و آرام شدن در رختخواب، سپس چراغ خاموش با یک چراغ خواب نارنجی یا قرمز کمنور (نور سفید و آبی خواب را عقب میاندازد).
نکتهای که بیشتر والدین جا میگذارند این است: کتاب نباید هر شب عوض شود. یک کتاب درباره تاریکی را یک هفته کامل هر شب بخوانید، در روز هم یک بار، تا کودک راهحل شخصیت را حفظ کند و آن راهحل را مال خودش بداند. بعد از خواندن، کتاب را زیر بالش یا کنار تخت بگذارید؛ برای کودک سه تا پنج ساله، شیء امن به اندازه استدلال شما اثر دارد.
اگر کودک در رختخواب شما میخوابد، پلههای جداشدن را هر دو تا سه شب یک پله جلو ببرید: سه شب کنار تختش بنشینید؛ سه شب وسط اتاق؛ سه شب دم در؛ بعد بیرون از در با در باز. هیچ پلهای را دو پله جلو نبرید و شبهای اول را با در باز و صدای شما از اتاق کنار بگذرانید. جمله پایان شب را همیشه یکسان بگویید؛ همان تکرار، برای کودک نشانه امنیت است.
نیمه شب بیدار شد: سه کار و سه کار ممنوع
سه کار درست: اول، پیش از هر حرفی، کنارش بنشینید و بگذارید گریهاش تمام شود؛ حضور فیزیکی سریعتر از توضیح دادن اثر دارد. دوم، فقط یک جمله بگویید: «من همینجا هستم، تاریکی امن است» و همان را تکرار کنید. سوم، او را بدون تعارف و بدون دعوا به تخت خودش برگردانید و همان روتین کوتاه را دوباره اجرا کنید.
سه کار ممنوع: روشن کردن چراغ سقفی و کل اتاق، بازی کردن و حرف زدن طولانی (اینها کودک را کامل بیدار میکنند)، و بردن او به تخت خودتان بهعنوان راهحل دائمی. اگر شب بدی داشت، عادی رفتار کنید؛ فردا صبح درباره شب حرف نزنید و تنبیه هم نکنید. اگر کودک دوباره و دوباره از اتاق بیرون میآید، همراهیاش کنید تا به تخت برگردد؛ هر بار کوتاهتر، اما هر بار تا آخر.
کتابهایی که ترس از تاریکی را کوچک میکنند
«من مراقب حالم هستم!» از مجموعه زمزمههای مثبت ذهنی لوری رایت، دقیقا برای همین لحظهها نوشته شده: ترس از تاریکی، تنها ماندن و حال بدی که به نظر کودک ابدی میآید را با جملههای کوتاه آرام میکند و کتاب مناسبی برای گروه سنی چهار تا هشت سال است.
خرید کتاب من مراقب حالم هستم اثر لوری رایت | نشر مهرسا
کتاب من مراقب حالم هستم! نوشتهی لوری رایت با ترجمه شبنم حیدری پور، یکی از مهمترین جلدهای مجموعهی کاربردی «زمزمههای مثبت ذهنی» از انتشارات مهرسا است. این کتاب با آموزش مهارتهای خودگوییِ مثبت، به کودکان کمک میکند تا در مواجهه با احساسات ناخوشایندی مانند ترس، اضطراب، تنهایی یا عصبانیت، کنترل افکار خود را به دست بگیرند و به این باور برسند که حالشان حتماً خوب خواهد شد.
«احساسهای تو» از نشر قدیانی، دایره واژگان هیجانی کودک را بزرگ میکند؛ کودکی که بتواند بگوید «میترسم» بهجای «شکمم درد میکند»، راحتتر به شما پناه میآورد و ترسش را کنترل میکند.
خرید مجموعه کتاب احساس های تو (قطع خشتی) | نشر قدیانی
مجموعه کتاب احساسهای تو در ابعاد خشتی کوچک (۱۶×۱۶ سانتیمتر)، یک مجموعه علمی و آموزشی ارزشمند از انتشارات قدیانی است. این کتابها که توسط نویسندگان نامآشنای کودک نظیر برایان موزس، کارن برایانت مول و جن گرین نوشته شده و توسط قاسم کریمی به فارسی برگردانده شدهاند، به کودکان کمک میکنند تا احساسات و هیجانات پیچیدهی خود را بشناسند و نحوهی مواجهه صحیح با آنها را بیاموزند.
«فرانکلین و قهرمان واقعی» از پولت بورژوا، برای کودکان پنج سال به بالا که به دنبال «شجاع بودن» هستند، این مفهوم را جابهجا میکند که قهرمان واقعی کسی است که با ترسش کار میکند، نه کسی که ترس ندارد.
فرانکلین و قهرمان واقعی
کتاب فرانکلین و قهرمان واقعی داستانی آموزنده درباره درک مفهوم واقعی قهرمانی است. فرانکلین یاد میگیرد که قهرمانان واقعی نه در تلویزیون، بلکه در زندگی روزمره و کارهای بزرگ اطرافیانمان هستند.
«پسری با ذهن قدرتمند» اثر نیلس هان هوف، با زبان ساده به کودک نشان میدهد افکارش چه کاری با بدنش میکنند؛ برای کودک هفت سال به بالا که میگوید «نمیتوانم بخوابم» یک ابزار عملی است.
پسری با ذهن قدرتمند
کتاب پسری با ذهن قدرتمند راهنمایی کاربردی برای کودکان است تا با درک بهتر عملکرد مغز، مهارتهای ذهنی خود را تقویت کنند. این اثر با زبانی ساده، قدرت تمرکز و یادگیری را افزایش میدهد.
«من مهم هستم» از همان مجموعه لوری رایت، برای کودکانی است که شبها احساس کوچکی و تنهایی میکنند؛ تکرار جملههای کتاب میتواند جای جملههای ترسناک ذهن کودک را بگیرد.
خرید کتاب من مهم هستم اثر لوری رایت | نشر مهرسا
کتاب من مهم هستم نوشتهی تحسینشدهی لوری رایت، یکی از ارزشمندترین جلدهای مجموعهی «زمزمههای مثبت ذهنی» از انتشارات مهرسا است. این داستان آموزنده و روانشناختی با زبانی ساده به کودکان خردسال کمک میکند تا احساس ارزشمندی درونی خود را پیدا کنند و با تکرار زمزمههای مثبت، به این باور برسند که حضورشان در خانواده، مدرسه و جهان پیرامون بسیار مهم و تاثیرگذار است.
چند شب طول میکشد تا ترس کمتر شود؟
با یک روتین ثابت و بدون تنبیه، بیشتر ترسهای شبانه در دو تا چهار هفته قابل تحملتر میشوند: تعداد شبهای بیدار شدن کم میشود، زمان گریه کوتاهتر میشود و کودک راحتتر در تخت خودش میماند. معیار سنجش را به کودک بسپارید: یک برگ روی دیوار بچسبانید و هر شبی که تا صبح با یک بار چک کردن گذشت، یک ستاره بگذارید. اگر بعد از شش هفته هیچ بهبودی در تعداد شبهای پرتنش نبینید، ارزیابی یک روانشناس کودک منطقی است.
پرسشهای پرتکرار والدین
ترس از تاریکی در کودکان از چه سنی طبیعی است؟
ترس از تاریکی بین دو سال و نیم تا شش سالگی یکی از طبیعیترین ترسهای رشدی است؛ اوج آن سه تا پنج سالگی است، درست همان زمانی که تخیل کودک از توان تشخیص خیال از واقعیت جلوتر میرود.
چه زمانی برای ترس شبانه کودک باید به متخصص رفت؟
این نشانهها یعنی وقت گرفتن کمک تخصصی است: هر شب به مدت چهار هفته یا بیشتر گریه و وحشت شدید؛ ترس در روز هم وجود دارد و اتاق خواب را حتی برای بازی نمیپذیرد؛ علائم جسمی مثل تپش قلب، تعریق، لرزش یا تهوع پیش از خواب؛ امتناع از مدرسه یا مهد؛ خواب زیر هشت ساعت به مدت چند شب در هفته؛ عقبنشینی در مهارتهایی که قبلا داشت؛ یا فرسودگی خودتان، چون یک ماه است خواب شبانه ندارید.
آیا نباید بگوییم چیزی نیست و بزرگ شدهای؟
جمله «چیزی نیست، تو بزرگ شدی» به کودک میگوید احساسش غلط است و او را تنها میکند.
یاسین فرمانی
نویسنده، منتقد ادبی و پژوهشگر ادبیات داستانی با بیش از ۱۰ سال سابقه تحلیل رمانهای پرفروش جهان.
دیدگاههای کاربران (0)