شعر کودکانه فقط سرگرمی نیست؛ ابزار دقیقی برای ساختن زبان است. قافیه همان صداهای پایان کلمه را دو بار در گوش کودک تکرار میکند و وزن، کلمهها را در بستههای سه تا پنج کلمهای میچیند تا حافظه کاری کودک بتواند نگهشان دارد. نتیجه ساده است: چهار خط شعر که قافیه دارد، در حافظه میماند، اما همان محتوا در قالب نثر فراموش میشود.
شعر کودکانه چرا برای زبان و حافظه مهم است؟
آگاهی واجی، یعنی توانایی شنیدن و جدا کردن صداهای یک کلمه، قویترین پیشبین موفقیت در خواندن است. وقتی کودک سه ساله «توپ، قوپ، سوپ» را با هم میشنود، مغزش بدون هیچ آموزشی تمرین میکند که صدای پایان کلمه را جدا تشخیص بدهد؛ این همان کاری است که بعدا در خواندن و نوشتن لازم دارد.
ریتم هم کار دیگری میکند: حافظه کاری کودک سه ساله فقط میتواند حدود سه تا چهار چیز را همزمان نگه دارد. وزن شعر، جمله بلند را به قطعههای کوچک میشکند و همین باعث میشود کودک هشت خط شعر را از حفظ بخواند ولی توضیح یک بازی را یادش نماند. به همین دلیل است که بچههایی که تا پنج سالگی چند لالایی و شعر میشنوند، در شش سالگی روانتر میخوانند.
شعر با داستان چه فرقی در مغز میسازد؟
در شعر، آهنگ کلام و بالا و پایین رفتن صدا بار معنایی را میبرد؛ نوزاد چهار ماهه هنوز معنی کلمه را نمیفهمد، اما از بالا رفتن صدا در پایان جمله میفهمد جمله تمام شده و از تغییر آهنگ میفهمد سوال است. داستان این نشانهها را خیلی کمتر دارد.
شعر همچنین تلفظ و نفس را تمرین میدهد. خواندن چهار خط با یک نفس، به کودک یاد میدهد نفسش را کجا قطع کند؛ همین مهارت، پایه سلاست در گفتار است. از آن مهمتر، شعر با تکرار جملات کلیشهای عاطفی («لالا لالا») به کودک میفهماند این لحظه امن است. لالایی برای نوزاد فقط موسیقی نیست، نشانه خواب است.
یک تمرین ساده این ارتباط را نشان میدهد: هر هجا یک دست زدن. وقتی کودک سه ساله همراه شعر «یک، دو، سه، چهار» دست میزند، در واقع بیآنکه بداند هجاشماری و شمارش را با هم تمرین میکند؛ همین تمرین، پایه شمارش عددی و بعدها جمعهای ساده است. به همین دلیل شعرهای شمارشی برای سه تا پنج سال بیش از یک سرگرمیاند.
شعر مناسب هر سن: از لالایی تا معما
صفر تا شش ماه: لالایی با سرعت آرام، حدود ۶۰ تا ۷۰ ضربه در دقیقه که نزدیک ضربان قلب است؛ هر شب همان یک لالایی را با همان ملودی بخوانید تا تبدیل به نشانه خواب شود. همین دو خط کافی است؛ لالایی طولانی در این سن کار نمیکند.
اگر کودک شما به شعر بیعلاقه است، لجبازی نکنید؛ بعضی بچهها روایت را بیشتر دوست دارند. در این حالت از نثر آهنگین و صداهای بازیگوشانه شروع کنید (صدای باران، صدای گربه) و بعد به شعر کوتاه چهار خطی برسید. مهم این است که شعر به وظیفه تبدیل نشود؛ اگر خواندن شعر شبیه امتحان باشد، کودک در برابر آن مقاومت میکند.
شش تا هجده ماه: بازیهای انگشتی و شعرهای حرکتی که کودک همزمان با شنیدن، دست تکان میدهد؛ تکرار هر شعر در هر روز و بهمدت یک هفته، نه یک بار. هجده ماه تا سه سال: قافیههای پرسش و پاسخ که کودک فقط کلمه آخر را میگوید؛ «دست بزن» و «اتل متل» نمونه کلاسیک همین گروهاند. سه تا شش سال: معماهای منظوم، شمارشهای آهنگین و بازی ریتم با دست زدن. شش سال به بالا: شعرهای بلندتر، طنز شاعرانه و شعر روایی با شخصیت.
روش چهار روزه: یک شعر را چطور در حافظه بنشانیم؟
روز اول: شعر را دو بار کامل و آرام بخوانید و فقط بگذارید کودک گوش بدهد؛ از او نخواهید که تکرار کند. روز دوم: همان شعر را با حرکات دست بخوانید، در پایان هر مصرع سه ثانیه سکوت کنید تا کودک خودش کلمه قافیه را بگوید. روز سوم: همراه با دست زدن بخوانید، بهطوری که هر ضربه برابر یک هجا باشد؛ همین کار هجاشماری را بیآنکه آموزش بدهید جا میاندازد. روز چهارم: کودک مصرع اول را میگوید و شما ادامه میدهید.
سه قاعده مهم: هرگز از کودک امتحان نگیرید، در پایان مصرع سه ثانیه صبر کنید و اگر نگفت خودتان کلمه را بگویید، و شعر را در لحظههای روزمره هم بخوانید (زمان لباس پوشیدن، شستن دست، رفتن در ماشین). شعر باید یک بار دیگر هر روز روی زبان شما بیفتد تا در حافظه بماند.
معیار انتخاب کتاب شعر برای کودک
اول قافیه را بخوانید: قافیه باید واقعی باشد، نه قافیه به قیمت خراب شدن معنی. دوم وزن: یک بند را با صدای بلند بخوانید؛ اگر خودتان وسط جمله گیر کردید، کودک هم گیر میکند. سوم طول: برای زیر سه سال، چهار تا هشت خط در هر صفحه؛ صفحهای که پر از متن باشد، حتی شعر خوب را از رده خارج میکند.
چهارم موضوع: شعرهایی که درباره چیزهای دیدنی روزانهاند (رنگ، میوه، حیوان، اعضای بدن) بهتر از شعرهای ذهنی و انتزاعی در خاطر میمانند. پنجم تصویر: تصویر باید حرکت شعر را نشان بدهد، نه فقط یک شیء ثابت. ششم شاعر: در ادبیات کودک ایران، نامهای شناختهشده مثل ناصر کشاورز، شکوه قاسمنیا، مهدی مردانی و مریم اسلامی تضمینهای بهتری از یک کتاب بینام در سبد خرید آنلایناند.
هفتم، ترجمه: شعر سختترین چیز برای ترجمه است. خیلی از کتابهای شعر ترجمهشده وزن و قافیه اصلی را از دست میدهند و به نثر شکسته تبدیل میشوند. یک بند از کتاب را بلند بخوانید؛ اگر جملهها با سختی جابهجا میشوند و قافیهها الکیاند، آن کتاب شعری برای کودک فارسیزبان نیست. برای زیر پنج سال، کتاب شعر ایرانی انتخاب بهتری است چون کلمهها و جهانش برای کودک آشناست.
کتاب شعر برای هر سن از قفسه ما
«نخودیها» به قلم شکوه قاسمنیا در قطع خشتی کوچک چاپ شده تا در دست کودک یک تا چهار ساله جا شود؛ اشعار کوتاه و ریتمیک آن، نامگذاری چیزهای روزمره را در قالب بازی میآموزد.
نخودی ها
مجموعه کتابهای نخودی ها اثر شکوه قاسمنیا، با زبانی آهنگین و تصاویری جذاب، دنیای شیرین خردسالان را به تصویر میکشد. این کتابهای خشتی کوچک انتخابی عالی برای تقویت مهارتهای زبانی کودکان است.
«نقاشیهای تاتی: رنگهای قاتی پاتی» از ناصر کشاورز ۷۲ شعر کوتاه درباره رنگها و دنیای خردسالان دارد؛ برای دو تا شش سال که دوست دارند شعر رنگها را با دست خودشان وصل کنند، منبع پر و پیمانی است.
نقاشی های تاتی رنگ های قاتی پاتی
مجموعهای دلنشین از ۷۲ شعر کوتاه و ریتمیک سروده ناصر کشاورز که با زبانی ساده و شاد، دنیای رنگها و مفاهیم اولیه را به خردسالان آموزش میدهد.
«سبزیجات همراه با شعر» شعر را به سفره میآورد؛ برای دو تا پنج سال که با سبزیجات قهرند، شنیدن شعر درباره هر سبزی معمولا از هر جملهای موثرتر است.
سبزیجات همراه با شعر
کتاب سبزیجات همراه با شعر، مجموعهای دلنشین و آموزشی برای کودکان است که با زبانی آهنگین و ساده، آنها را با انواع سبزیجات و خواص آنها آشنا میکند. یک انتخاب عالی برای آموزش مفاهیم تغذیه سالم به خردسالان.
«حشرات» اثر مهدی مردانی، شعر را با موضوع علمی قاطی میکند؛ برای سه تا هفت سالی که سوالهای بیپایان درباره مورچه و کفشدوزک میپرسند و با وزن، نامها بهتر در ذهنشان میماند.
حشرات
کتاب حشرات با اشعار شیرین و کودکانه مهدی مردانی، دنیای شگفتانگیز بندپایان را به زبانی ساده و ریتمیک برای کودکان معرفی میکند. این کتاب با جلد سخت و تصاویر جذاب، گزینهای عالی برای آموزش و سرگرمی است.
«ما کودکان مسلمان» از مریم اسلامی چهل شعر کوتاه و موزون دارد؛ برای چهار تا هشت سال که میتوانند یک شعر چهار خطی را کامل حفظ کنند و از اجرای آن لذت میبرند.
ما کودکان مسلمان
کتاب ما کودکان مسلمان شامل ۴۰ شعر دلنشین و آموزنده از مریم اسلامی است که مفاهیم دینی و اخلاقی را به زبانی ساده و کودکانه برای فرزندان شما بیان میکند.
شعر را کجا در روز جا بدهیم؟ پنج جای مشخص
شستن دست: بهجای شمردن تا بیست ثانیه، یک شعر چهار خطی بخوانید؛ کودک میفهمد کِی تمام میشود. مسواک زدن: هر بخش دهان یک مصرع. جمع کردن اسباببازی: شعر جمع کردن، بهجای دستور. ماشین و صف: شعرهایی که با حرکات دست و شمردن همراهند؛ همینها بهترین ابزار وقتکشی بیداد و بیدعوا هستند.
و خواب: لالایی یا شعر آرام بهعنوان آخرین مرحله روتین. نکته مهم این است که شعر جای «نه» گفتن را هم میگیرد؛ وقتی کودک حاضر نیست از پارک بیاید، خواندن یک شعر درباره رفتن به خانه معمولا بهتر از کشاندن او جواب میدهد، چون در شعر دعوا نیست و فقط یک بازی تمام میشود.
پرسشهای پرتکرار والدین
شعر خواندن برای کودک از چه سنی شروع شود؟
صفر تا شش ماه: لالایی با سرعت آرام، حدود ۶۰ تا ۷۰ ضربه در دقیقه که نزدیک ضربان قلب است؛ هر شب همان یک لالایی را با همان ملودی بخوانید تا تبدیل به نشانه خواب شود.
چرا کودک شعر را حفظ میشود ولی داستان را یادش نمیماند؟
حافظه کاری کودک سه ساله فقط میتواند حدود سه تا چهار چیز را همزمان نگه دارد. وزن شعر، جمله بلند را به قطعههای کوچک میشکند و همین باعث میشود کودک هشت خط شعر را از حفظ بخواند ولی توضیح یک بازی را یادش نماند.
قافیه چه فایدهای برای یادگیری خواندن دارد؟
آگاهی واجی، یعنی توانایی شنیدن و جدا کردن صداهای یک کلمه، قویترین پیشبین موفقیت در خواندن است.
یاسین فرمانی
نویسنده، منتقد ادبی و پژوهشگر ادبیات داستانی با بیش از ۱۰ سال سابقه تحلیل رمانهای پرفروش جهان.
دیدگاههای کاربران (0)